Ludzkie sprawy
Co się dzieje, kiedy siebie ujrzysz niespodziewanie w błysku spojrzenia drugiego człowieka – obcego, patrzącego z dystansu? Kim jesteś, kompletnie obnażony i bezbronny? I kim jest ten, co cię ogląda i osądza – z ciekawością, obojętnie, może wrogo? Zredukowany pod czujnym okiem Innego, sam siebie nie potrafisz rozpoznać. Jak to ogarnąć i się wyzwolić z klatki: inny, a więc gorszy. Inny, a więc groźny.
Młody Eugene O’Neill miał szansę na względnie stabilne życie. Był synem irlandzkich emigrantów, ale nie groziła mu katorżnicza praca, która na początku 20. wieku zgarniała fale nowoprzybyłych jako tragarzy, ładowaczy, górników, robotników przebijających tunele dla metra przez granitowe skały Nowego Jorku… Ojciec, James O’Neill, był znanym aktorem, starał się, by nawet w warunkach koczowniczego teatralnego życia zapewnić synom dobrą edukację. Eugene uczył się w St. Aloysius Academy for Boys in Riverdale, w De la Salle Institute na Manhattanie, spędzał wakacje w letniej rezydencji Monte Christo Cottage w New London w Connecticut. Dostał się do Princeton University.
Po pierwszym roku studiów jednak, wymknął się w nieznane. Zakochany w morzu, spędził sześć lat na handlowych statkach, pracując fizycznie. Wstąpił do związku pracowników Transportu Morskiego, oddziału International Workers of the World. Po powrocie na stały ląd biedował jako poeta, pracował jako reporter dla lokalnej gazety w New London, łapał się różnych zajęć. Powaliła go gruźlica. Wylizał się z choroby. Znalazł wreszcie swoje względne miejsce w środowisku bohemy i politycznych debat: Provincetown Players i Greenwich Village w Nowym Jorku. Zatoczył niejako pełne koło, wracając do swego dzieciństwa, do teatru.
Już w początkowych próbach O’Neilla jako dramaturg, w 1916 r. – w jednoaktówkach zebranych później pod wspólnym tytułem S. S. Glencairn – zarysowały się powracające tematy: kontrast między brutalnością biedy a tęsknotą za czymś nie w pełni nazwanym; niespełnione pragnienia; sprzeczności ludzkich relacji i dążeń, a wszystko traktowane z mieszaniną ironii i psychologicznej wnikliwości, z surowością realizmu i przesadami ekspresjonizmu. W jednej z tych krótkich sztuk, Kurs wschodni na Cardiff, pojawia się postać marynarza, który żegna się z życiem. Yank umiera na pokładzie swojego statku, marząc o spokojnej egzystencji gdzieś na farmie.
Parę lat później Yank powraca na scenę jako główny bohater dramatu The Hairy Ape. Staje się symbolem, jak to sam pisarz określił, „człowieka, który utracił swą dawną harmonię z przyrodą, harmonię, którą miał jako zwierzę, a której jeszcze nie osiągnął jako myśląca istota”. Jako sztuka, Kosmata małpa jest właściwie przyznaniem się do porażki. Nie masz tu wyraźnego łuku dramatycznego, rozwoju akcji ani katharsis. To raczej kilka scen ułożonych w szeregu. Tło dla rwącego jak potok monologu Yanka: od dufnej pewności siebie i swego miejsca w świecie, do radykalnej konfrontacji z czymś nieznanym i niepojętym, i dalej, poprzez nieumiejętne próby redefinicji, do totalnej klęski. Niemożności ogarnięcia kim jestem w nowych warunkach, w oczach innych ludzi, w konfrontacji z samym sobą.
Redukując sztukę do monologu przesadzam, ale tylko trochę. Choć każda scena jest dramatycznie wymowna i inne postacie odgrywają ważne role, liczy się przede wszystkim Yank: jego szok, zdumienie, nieumiejętność wyartykułowania bólu w trzewiach. Jego smętny koniec.
W pierwszej scenie – na dolnym poziomie statku, gdzie tłoczą się półnadzy marynarze w ciasnym pomieszczeniu sypialnym – zderzają się różne racje. Yank (Jon Beavers) jest alfa-wilkiem w „czarnym gangu” palaczy harujących w czeluściach statku. Jest dumny ze swojej siły i wytrzymałości na nieludzki gorąc, jaki panuje w kotłowni. Dumny z szybkości, jaką statek może osiągnąć, bo widzi w przemysłowych osiągnięciach swój wkład. To on karmi węglem wielkie kotły. On sprawia, że węgiel przemienia się w parę, kominy dymią, statek pędzi po morzu.
Paddy (John Keating), stary marynarz pamiętający pracę w innych warunkach, ucieka przed nową rzeczywistością w przeszłość. Hołdom Yanka dla postępu, Paddy przeciwstawia idealizację czasów, gdy pracował pod żaglami, wolny od dyktatu maszyn, w harmonii z rytmem gwiazd i morza. Long (Ariyan Kassam) z kolei reprezentuje tych, którzy wobec nieludzkich warunków pracy szukają siły we wspólnej akcji związków zawodowych czy obietnicach partii soc-komunistycznych. Potężny głos Yanka zmiata ich argumenty, tak pewny swego, że może nawet pozwolić sobie na chwilę wielkoduszności wobec tęsknot Paddy’ego czy wolnościowych mrzonek Longa.
Spięcia przerywa scena na górnym pokładzie: dwie kobiety na szezlongach, opatulone kocami, wygodą i przywilejem swojej klasy. Kilkadziesiąt metrów mierzonych wertykalnie, a jesteśmy w innym świecie. Jakże naturalna jest dla nich otwarta przestrzeń, cisza i dobro prywatności. Wydaje się, że nikt i nic nie może zakłócić ich spokoju. Każda potrzeba jest zadbana, każda chęć spełniona. A jednak, ta młoda tonie w nudzie. Naglą ją pragnienia jakiś innych doświadczeń i zamierzeń. Ta stara dobrze wie, jaki jest koszt takich prób. Co czeka naiwną, gdy nosek wychyli ze złotej klatki.
Zaczęłam od podkreślenia ułomności dramatu. Strukturalna słabość i młodzieńcza szczerość nie niweczą jednak efektu przedstawienia ani jego powagi. Po pierwsze, bo inscenizacja przygotowana przez Irish Repertory Company toczy się w imponująco zwartym tempie. Jest to zasługą reżysera Ciárana O’Reilly; efektywnej oprawy wizualnej (scenografa Charlie Corcorana, speca od kostiumów Orla Long i od świateł Michaela Gottlieba); oraz dobrej gry aktorów. Utrzymują naszą uwagę od pierwszego obrazu potężnych, zderzających się z sobą męskich ciał po ostatni, patetyczny gest Yanka, kiedy w miejskim zoo poszukuje u goryla, o, szaleństwo! braterskiego porozumienia.
Gra zespołowa jest imponująca, a indywidualne akcenty precyzyjnie wymierzone. Naiwne pozy Mildred w wykonaniu Elizabeth Teeter budzą naszą niechęć i niepokój. Joanna Glushak szeptem potrafi przekazać ledwie ukrywaną nienawiść starej kobiety do tej młodości, jeszcze bezczelnie, bezkarnie rebelianckiej. Paddy, dzięki melodyjnym rapsodiom Johna Keatinga, budzi naszą tęsknotę za nigdy nieistniejącą idyllą pod swobodnym żaglem. Ariyan Kassam przekazuje entuzjazm Longa-aktywisty, a jego wdzięk rozmywa grozę nawoływania do klasowej walki. Jon Beavers pewną ręką przeprowadza nas przez katarakty i mielizny przeobrażeń Yanka. Jest to rola prawie niemożliwa do pełnego tryumfu, lecz Beavers wychodzi ze zmagań z honorem.
Po drugie, scena, kiedy Mildred pojawia się w kotłowni na długo pozostaje z nami, uparty powidok. Trwa ledwie ze dwie minuty. Mildred wchodzi niespodziewanie, zakłócając szaleńczy taniec dzikiej pracy. Jej spojrzenie zderza się ze spojrzeniem Yanka. I już – biała zjawa omdlewa w ramiona oficera, znika… Lecz echo jej słów rozbrzmiewa: kosmata małpa! Nie można tego zatrzeć. Zaprzeczyć. Jak obronić się przed tym epitetem, rzuconym instynktownie, z przekonaniem. Odziera cię z indywidualności. Wrzuca do wora obcych i pogardzanych: Ty czarnuchu! Ty k…! Ty gnido!
Po trzecie, tak, za dużo tu wątków: tradycja i postęp; zdobycze technologiczne jako pozytyw i jako zagrożenie; różnice i walka klasowa; kryzys egzystencjalny… I wszystko O’Neill chce wykrzyczeć: jak mu źle na duszy. Jak nieadekwatne są próby znalezienia rozwiązań. Gdzie szansa godnego miejsce dla siebie – wobec nierówności społecznych, ale także wobec presji ideologicznych. Wobec mocy Maszyny, wyobcowania z natury, zagubienia sensu Zła i Dobra!
Za dużo wykrzykników, ale czy my mamy odpowiedzi na te pytania? Czy jesteśmy lepiej przygotowani, by się z nimi skonfrontować? Odważniejsi? A może jesteśmy jeszcze bardziej bezradni niż ten prymitywny w swych próbach Yank?
Cóż tam kotły i parowozy. Wsłuchaj się w szmer centrów danych. Jak zagarniają ziemię, spijają wodę. Czy scena wypoczywających leniwie na szezlongach nie jest wręcz dziecinna wobec spotkania możnych 29 września w wyzłoconej sali? Prezydent Mocarstwa w otoczeniu nowych panów świata. Po jego prawicy, Jensen Huang. Po lewicy, Elon Musk. Rzędem wokół biesiadnego stołu Mark Zuckerberg, Greg Brockman, Sundar Pichai, Jeff Bezzo, Tim Cook, Sam Altman, Satya Nidella… Czy ufasz, że poszukują – mądrze, w wyważony sposób – godnych rozwiązań dla wielkich społecznych problemów?
Czy nie znajdujemy się wszyscy na tym samym okręcie, który cały może za chwilę pożreć ogień?
John Keating (Paddy), Jon Beavers (Yank) oraz zespół w The Hairy Ape.
Joanna Glushak (Midred’s Aunt) i Elizabeth Teeter (Mildred)

Jon Beavers i Ariyan Kassam (Long)
Zdjęcia Carol Rosegg
*
16 października jest rocznica urodzin Eugene O’Neilla (1888 – 1953). Dużo zawdzięcza mu kultura amerykańska. Osobiście, mam skomplikowaną relację z jego dramatami. Buntuję się wobec ich ponurego pesymizmu, spod znaku Strindberga. Doceniam, że starał się skonfrontować z ciemną stroną warunków społecznych, bez używania ich jednak do usprawiedliwień ludzkich działań. Za nasze wybory, brak wytrwałości, nawet za naszą bezradność, powinniśmy się czuć, mimo wszystko, odpowiedzialni. Wzrusza mnie pomnik O’Neilla jako młodego chłopaka, dziecko jeszcze, z notesem i piórem w ręku, jakby przedwcześnie gotów do obowiązku.
O’Neill ciężko pracował, by nadać formę ludzkim bólom i sprzecznościom. Gorzko opłacił wzloty wyobraźni i teatralne sukcesy (cztery nagrody Pulitzera, jedyny Nobel dla amerykańskiego dramatopisarza). Pod koniec życia dogoniły go demony, powalił nałóg. Ostatnie lata spędził samotnie, w hotelowym pokoju, w oparach alkoholu, z ręką zbyt drżącą, by pisać. Może śmierć była mu wyzwoleniem. Kosmata małpa odnalazła zagubioną duszę. Mały chłopczyk sprostał zadaniom, które sobie wyznaczył. Odłożył pióro. Patrzy na morze spokojnie i z zachwytem.
Palacze kotłowi na translantyku pasażerskim R. M. S Aquitania. Zbudowany przez firmę John Brown & Co w Szkocji, służył luksusowej linii Cunard. Zdjęcie: Richard P. de Kerbrech, c. 1924.
Pomnik Eugene O'Neilla jako chłopca, przy porcie w New London, Connecticut.
**
I jeszcze klejnot niespodzianki. Mała rzecz, wielkie aktorstwo. Szkoda, że jak to z niespodziankami bywa, radość zbyt krótka. Chciałam pójść raz jeszcze, a już przeminęło. Tym razem frajda wynikła z udanego połączenia młodszych i starszych sił. Młodzi to Joshua Owen, debiutujący autor Human Things, oraz aktorzy Rebeca Robles (Margaret) i Ben Rosenfield (Greg). Sprawdzają się w roli małżeństwa, które odkrywa, że mimo zażyłości i dobrego seksu, nie pasują do siebie. Margaret jest ornitologiem, prowadzi badania gdzieś na Południowym Pacyfiku, przejmuje się do głębi zagrożeniem środowiska. Odkrywa, że jest w ciąży. Szuka u Grega zapewnienia i czułości. Greg źle odczytuje jej sygnały. Choć sam wybrał, by jej towarzyszyć do tego odległego zakątka świata, czuje się teraz niepewnie, niedoceniony, nierozumiany.
W kontraście do tej pary młodych, zdrowych i ostrożnie pragmatycznych, drugi duet jest dobrany tak w swych ograniczeniach, jak w niepraktycznej odwadze. Fizycznie zaniedbani, brzydcy,. Nieporadni wobec naporu rzeczywistości. Darce i Bo zlikwidowali dom w jakimś mieście w Środkowej Ameryce. Rozwinęli żagle starej łodzi. Wolni duchem, płynęli po bezmiarach oceanu unoszeni prądem i kaprysem. Wichura rozbiła łódź o rafy wyspy, na której mieszkają Margaret i Greg.
Teraz obie pary muszą się skonfrontować z huraganem o niebywałej sile. Z głośnika krztuszącego się radia dochodzą nawoływania do znalezienia schronienia. Ale gdzie? Do natychmiastowego opuszczenia wyspy. Ale jak i dokąd?
Michael Mulheren (Bo) i Victoria Clark (Darce) dają pokaz mistrzowskiej gry – nie w sensie popisowych fajerwerków, lecz powściągliwości i kunsztu. Tu, minimalnie przedłużona pauza. Tam, wymownie przyciszone słowo… Perfekcyjny ton i rytm.
Szczególnie gra Clark jest godna podziwu. Jest aktorką znaną z gracji ruchu i siły krystalicznego głosu. Zdobyła serca widzów i dwie nagrody Tony za popisowe role w musicalach The Light in the Piazza (2005) i Kimberly Akimbo (2022). W Ludzkich sprawach jest przez większość czasu prawie kompletnie unieruchomiona. Bez jednej nuty śpiewu. Wszystko – dosłowny sens, sugestie znaczeń, podskórne prądy – musi tutaj przekazać niuansem głosu, wyważeniem każdego słowa i każdej pauzy, minimalnym gestem. Mimo tych ograniczeń, Clark stwarza potężne napięcie, wypełnia wzruszeniem skromną salę.
Słusznie, że właśnie do niej należą kluczowe słowa. Pod koniec sztuki Margaret pyta, z dużą dozą sceptycyzmu, czy Darce kocha swojego męża. Czy Bo – ten niezgrabny mężczyzna, ociężały i niezbyt bystry – wart jest jej miłości.
Darce jej odpowiada:
Och, nie wiem, czy jest wart. Czy kiedykolwiek był wart.
Czy taka „wartość” w ogóle się liczy.
Ale, ale – wiadomo, że złe rzeczy się wydarzają, wiesz o tym?
Złe rzeczy zawsze, wcześniej czy później, cię dopadną.
I on był przy mnie. I pozwolił mi siebie kochać.
Przez 50 lat mogłam go kochać.
I ta miłość sprawiła, że rzeczy były lepsze. Mnie zrobiła lepszą.
I bardziej szczęśliwą.
Rebeca Robles (Margaret) i Ben Rosenfield (Greg)
Michael Mulheren (Bo) i Victoria Clark (Darce)

Zespół w Human Things. Zdjęcia Emilio Madrid
Εugene O’Neill, The Hairy Ape. Reżyseria: Ciarán O’Reilly; scenografia: Charlie Corcoran; kostiumy: Orla Long; oświetlenie: Michael Gottlieb; inżynieria dźwięku i muzyka: Ryan Rumery, inżynieria dźwięku: Florian Staab. Występują: Jon Beavers (Yank), Joanna Glushak (Mildred’s Aunt), Ariyan Kassam (Long), John Keating (Paddy), Adam Petherbridge 9Secretary of the IWW), Elizabeth Teeter (Mildred) i in. Premiera 4 października, przedstawienia do 6 grudnia, Irish Repertory Theatre, 132 W. 22 Street, Chelsea.
Joshua Owen, Human Things. Reżyser: Rory McGregor; scenografia: Jacob Bers; kostiumy: Amanda Roberge; oświetenie: Reza Behjat; inżynieria dźwięku: Ian Scot. Występuję: Victoria Clark (Darce), Michael Mulheren (Bo), Rebeca Robles (Margaret) & Ben Rosenfield (Greg). Przedstawienia 25 wrzesień – 30 październik, w West End Theatre przy kościele metodystów St. Paul & St. Andrew, 263 W. 86 Street.





Wspaniały esej o O'Neilu, kolejne też. POwinnaś Grażyno zebrać to wszystko do druku, do książki.