Jaremianka. Święto ruchu

U Jaremianki nic nie stoi w miejscu. Kształt, który wydawał się znajomy, za chwilę jest czymś innym. Widzisz sylwetkę - gubisz ją wśród innych kształtów. Próbujesz uchwycić jej kontur, ale kolor prowadzi już gdzie indziej. Obraz wprawia spojrzenie w ruch i nie pozwala mu się zatrzymać.
24 listopada 2026 r. przypada 118. rocznica urodzin Marii Jaremy, rzeźbiarki, malarki, współtwórczyni teatrów Cricot i Cricot 2, jednej z czołowych postaci polskiej awangardy. Pochodziła ze Starego Sambora, dziś leżącego w Ukrainie. Dorastała z sześcioma braćmi i siostrą bliźniaczką Bronisławą, zwaną Nuną, z którą przez całe życie łączyła ją szczególna więź. Jej matka, Stefania, była pianistką i uczyła gry na fortepianie; ojciec, Józef - adwokatem, prowadzącym kancelarię w rodzinnym domu. Sztuka stała się również drogą dwóch starszych braci: Józef był malarzem i współtwórcą Cricot, Władysław - aktorem, reżyserem i współzałożycielem Teatru Groteska.
Z Krakowem związała się na czas studiów i resztę życia. W latach 1929-1935 studiowała rzeźbę w Akademii Sztuk Pięknych, w pracowni Xawerego Dunikowskiego. Profesor cenił jej samodzielność i łatwość, z jaką przechodziła od akademickich zadań do własnych poszukiwań. Początkowo to rzeźba była jej najważniejszą dziedziną: badała układy brył, ich ciężar, równowagę i dynamikę.
Równolegle pracowała w teatrze Cricot, założonym z inicjatywy jej brata Józefa. Projektowała dekoracje i kostiumy, sama również występowała. Znała więc scenę od strony pracy z materiałem i doświadczenia własnego ciała. Po wojnie przyjaźń i artystyczne partnerstwo połączyły ją z Tadeuszem Kantorem. Współtworzyli Cricot 2, dla którego przygotowała kostiumy do „Mątwy” Witkacego i „Cyrku” Kazimierza Mikulskiego. Zmieniały proporcje sylwetki, nadawały gestom aktorów nowy wyraz. Rzeźba, malarstwo i teatr pozwalały jej na różne sposoby sprawdzać, co dzieje się z formą w przestrzeni.

Jaremianka zaczęła eksperymentować z monotypią na przełomie lat czterdziestych i pięćdziesiątych. W czasie narzucania socrealizmu wycofała się z oficjalnego życia wystawienniczego. Pracowała w domu, doskonaliła własną metodę.
Na gładkiej płycie rozprowadzała farbę drukarską. Przykładała papier, dociskała go dłonią i narzędziami, rysowała po odwrocie arkusza. Nacisk przenosił farbę na papier. Gest wykonywany po jednej stronie pozostawiał ślad po drugiej. Jego dokładny wygląd ujawniał się dopiero po podniesieniu kartki.
Odbitkę łączyła z malowaniem, często temperą. Mogła dodać kształt, wzmocnić kolor, przesłonić wcześniejsze ślady. O wyniku decydowały zarówno jej działania, jak i właściwości materiału. Pisała o tworzeniu:
I ta niespodzianka, ten nieprzewidziany wynik jest głównym motorem twórczości. Bez tej ciekawości nie byłoby potrzeby realizacji.
Maria Jarema, cyt. za: Agnieszka Dauksza (red.), Maria Jarema. Wymyślić sztukę na nowo, słowo/obraz terytoria, 2021.
Do malarstwa Jaremianka wnosiła rzeźbiarskie wyczucie przestrzeni i doświadczenie sceny. Wydaje się, że właśnie tu czuła się najswobodniej - mogła szukać ruchu w samym układzie barw i kształtów. Przyjrzyjmy się trzem obrazom z lat 1955 -1957, w których łączyła monotypię z malowaniem. Każdy pokazuje inne możliwości tej techniki i inny sposób myślenia o ruchu.

W „Filtrach 4” można zobaczyć spotkanie. Mnóstwo postaci, może mijających się przypadkiem. Wyłaniają się głowy, ramiona, wygięte sylwetki. Trudno ustalić, gdzie kończy się jedna, a zaczyna druga.
Jasne błękity, róże i żółcie nadają kompozycji lekkość. Wzrok podąża za szerokimi łukami, zatrzymuje się na niewielkich, mocno niebieskich plamach. Z bliska uwagę przyciągają różnice powierzchni: przetarty błękit z drobnymi, rdzawymi śladami, ziarniste żółcie, gładsze partie różu i jasnej zieleni. Prześwity pozwalają widzieć kilka form jednocześnie, kryjące plamy przerywają ich ciągłość. Wzrok szuka ludzi, ale coraz bardziej zajmuje go ruch samych barw i kształtów.

W „Wyrazach” kolor nabiera siły. Błękit i zieleń skupiają się po lewej, żółć w środku, czerwień po prawej. Pionowe formy stoją blisko siebie. Przecinają je wąskie pasma prowadzące spojrzenie w poprzek obrazu.
Tutaj Jarema uzupełnia monotypię olejem i gwaszem. W rozległych plamach widać smugi prowadzenia farby, w cienkich pasmach — przetarcia i drobne nierówności. Na styku żółci i czerwieni pojawia się pomarańcz. Róż przechodzi w przygaszony fiolet. Oko odczytuje te miejsca jako nakładanie się przejrzystych warstw.
Można nadal szukać postaci, ale uwagę coraz mocniej przyciąga to, co dzieje się między nimi. Piony utrzymują kompozycję, przecięcia ją poruszają. Czerń zatrzymuje wzrok. Jasne przestrzenie pozwalają mu przejść dalej.

W „Kompozycji” czarny rysunek i łososiowe, turkusowe plamy tworzą dwa przesunięte względem siebie układy. Delikatne kreskowanie spotyka się ze zwartą czernią i czerwienią. Obłe kształty powracają u góry i u dołu, zmieniając nachylenie i proporcje. Można zobaczyć w nich kolejne fazy obrotu.
Przypominają fragmenty ciał, lecz nie składają się w trwałe sylwetki. Rozpoznanie trwa chwilę. Potem zostaje linia, plama, kierunek. Ruch jest odczuwalny także wtedy, gdy nie potrafimy już powiedzieć, co właściwie się porusza.
Oglądane tu obrazy powstawały w ostatnich latach jej życia. W 1955 roku rozpoznano u niej białaczkę. Pracowała, leczyła się, rozwijała kolejne cykle. Zmarła 1 listopada 1958 roku, niespełna miesiąc przed pięćdziesiątymi urodzinami.
Wróćmy do spotkania w „Filtrach”. Po przyjrzeniu się technice i pozostałym pracom nadal można zobaczyć tam ludzi. Dostrzegamy jednak również, jak niewiele potrzeba, by pojawiła się postać i jak łatwo ten sam fragment może wejść w inną relację. Każdy z tych obrazów zostawia swobodę patrzenia. Jaremianka domagała się swobody przede wszystkim dla samego tworzenia. Pisała:
Sztuka rodzi się z wolności myślenia i zdaje się, że możemy śmiało powiedzieć, że geniusz jest tą maksymalną wolnością myślenia w stosunku do świata, ponieważ ta wolność jest z góry ograniczona i określona życiem, przeszłością, teraźniejszością, i trzeba siły geniusza, żeby się z jej więzów wydobyć.
Maria Jarema [wspomnienia i komentarze], Stowarzyszenie Artystyczne Grupa Krakowska, Kraków 1992
P.S. Zaczęłam od przyglądania się Twoim obrazom, poznawania Twojego życia. Teraz robię pierwsze monotypie. Sprawdzam, jaki ślad zostawia mój gest i co zobaczę po podniesieniu kartki. To właśnie ta ciekawość. Dziękuję, Jaremianko.

Maria Jarema (1908–1958), zwana Jaremianką - rzeźbiarka, malarka i scenografka, współtwórczyni Grupy Krakowskiej oraz teatrów Cricot i Cricot 2. Eksperymentowała z monotypią, badając relacje między kolorem, formą i ruchem. Angażowała się społecznie i broniła niezależności sztuki. W 1958 roku reprezentowała Polskę na Biennale w Wenecji. Zmarła jesienią tego samego roku.
Do 25 kwietnia 2027 roku w Lenbachhaus w Monachium można oglądać wystawę „Maria Jarema. Revolutionary Commissar of Abstraction”, rozwijającą koncepcję warszawskiego „Pękniętego modernizmu”. Pokaz obejmuje obrazy, monotypie, rzeźby i kostiumy ze wszystkich okresów twórczości artystki. Więcej informacji.






Comments